Gerrit Pieters - stamvader der Ponnes

Gerrit Pieters (ca 1720-ca 1794) en Froukje Hotzes (ca 1720-ca 1794) kunnen beschouwd worden als de stamouders van de hele familie Ponne, want alle in Nederland wonende Ponnes stammen van hen af. Zij hadden een schip waarmee ze de kost verdienden en hun waladres was in Lippenhuizen aan de noordzijde van de Opsterlandse Compagnonsvaart.

Gerrit Pieters wordt voor het eerst vermeld in de volkstelling van 1744. Bij deze "Omschrijvinge van familiŽn in Friesland" werd een vrijwillige bijdrage gevraagd ter vervanging van de indirecte belastingen. Gerrit wordt hierin aangeduid als inwoner van Lippenhuizen en zijn gezin bestaat uit drie personen. Deze drie zullen zijn geweest Gerrit zelf, zijn vrouw Froukje Hotzes en de op 6 november 1741 geboren dochter Sietske. Hij wordt "insolvent" genoemd, dat wil zeggen dat hij meer schulden dan bezittingen heeft. Hij kan dan ook niet meer dan drie gulden bijdragen.

De tweede vermelding is te vinden in het hypotheekboek van Ylst. In 1748 nemen Gerrit Pieters en Froukje Hotzes een hypotheek op een schip:

"Gerrijt Pijters en Froukjen Hotses echteluiden woonagtig te Lippenhuisen, bekennen te samen en elx in solidum onder venuntiatie der beneficien van divisie en discussie ons daaraf onderrigt holdende opregt en deugdelijk schulgig te wesen aan Willem Pijters Mr Scheepstimmerman te Ylst woonagtig, een somma van vierhondert Carl Glns : xx stvs: ijder ter sake koop en leverantie van een nieuw Koffeschip cum annexis welk voor de passeringe deses ten danke heb ontvangen ..."

Als handgeld betalen Gerrit en Froukje honderd Caroliguldens terwijl ze de "oude koffe die boven de vierhondert Carglns bedongen is" inruilen. De rest van het bedrag zal in jaarlijkse termijnen van vijftig gulden worden afbetaald. Deze akte is ondertekend op 3 september 1748 door Gerrijt Pijters. Zijn vrouw kan niet schrijven en plaatst daarom een kruisje. Merkwaardig hierbij is dat erbij staat: "Dit is Froukjen Hessels gesette merk." Daar Gerrits vrouw in alle andere akten Froukje Hotses wordt genoemd is hier sprake van een vergissing. Wat daarvan de oorzaak kan zijn geweest blijft gissen. Hessels kan bijvoorbeeld het patroniem van haar moeder zijn. Als dat laatste het geval is, is misschien het volgende interessant. In het trouwboek van Grouw (Idaarderadeel) wordt het huwelijk vermeld van Hotse Jacobs en Jouck Hessels op 21-09-1704. In het lidmatenboek van de Vlaamse gemeente van de doopsgezinden komen dezelfde namen ook voor: Hotse Jacobs tot Deersum [Rauwerderhem] (+ Januari 1755) en Jouck Hessels (+ October 1763/1765). Zouden dit misschien de ouders zijn van Froukje Hotses.? Hiertegen pleit wel dat de namen Jacob en Jouck en Hessel niet in de familie Ponne in de achttiende eeuw voorkomen.

De hypotheekakte van 1748 vinden we terug als bijlbrief in 1750 in de grietenij Opsterland, waarbij in de marge is bijgeschreven dat de gehele schuld op 13 april 1764 is voldaan.

Daarna komen we de naam Gerrit Pieters tegen in het Quotisatiekohier van 1749 van Lippenhuizen. Ook in 1748 besloten de Staten van Friesland de indirecte belastingen te vervangen door een heffing die min of meer evenredig zou zijn met de grootte en de welstand van het gezin. Voor Gerrit staat vermeld: "Gerrijt Pijters schuitschipper suinig gestelt, personen boven 12 jaren 2, personen onder 12 jaren 2, aanslag in de quotisatie 18 gld. en 8 stuivers." Hieruit kan onder andere worden afgeleid dat tussen 1744 en 1749 een tweede kind van Gerrit en Froukje is geboren. Dit wordt echter verder nergens genoemd en er mag worden verondersteld dat het jong is overleden.

Vanaf 1748 dateren de Speciekohieren, waarin de belasting van de vijf "specien" beschreven worden. Naast het zogenaamde hoofdgeld (voor elke volwassene, kinderen waren vrijgesteld) was belasting verschuldigd over schoorstenen, koeien, rieren [vaarzen], paarden en bezaaide landen. Iemand die minder dan 600 Caroliguldens bezat, behoefde slechts het halve "hoofdgeld" te betalen. Het schoorsteengeld betrof alleen het geld voor een schoorsteen in functie. Soms maakte men een schoorsteen dicht om daarvoor geen belasting te hoeven betalen. Vanaf het begin in 1748 wordt Gerrit Pieters in Lippenhuizen genoemd, wel vaak in een andere woning, maar steeds aan de noordkant van de Vaart. Van 1748 tot 1751 betaalt hij tweemaal het halve hoofdgeld plus het schoorsteengeld voor 1 schoorsteen. In het jaar 1750 staat erbij: "in het jaar 6 gld." Van 1752 tot en met 1762 betaalt hij helemaal geen schoorsteengeld. Zou hij met zijn vrouw en kinderen die tien jaar op het schip hebben gewoond? De volgende tien jaar beschikt hij weer over een schoorsteen en zullen ze weer aan de wal hebben gewoond. Van 1774 tot 1777 hadden ze de beschikking over 1 Ĺ schoorsteen, maar daarna hadden ze weer slechts 1 benut rookkanaal. In 1794 vermelden de speciekohieren van Lippenhuizen "Gerrijt Pijters ende vrouw, beide overleeden, in plts. Sjoerd Gerrijts van pag. 89" Waaruit kan worden geconcludeerd dat ze in de loop van 1793 of in 1794 zijn overleden en dat hun tweede zoon, Sjoerd Gerrits Ponne, hun woning heeft betrokken.

In 1750 wordt hun oudste zoon Pieter Gerrits geboren die later de achternaam Ponne zal dragen en vijf jaar later hun tweede zoon Sjoerd Gerrits, die zich eveneens later Ponne zal noemen.

Op 20 augustus 1764 koopt Gerrit Pieters weer een nieuw koffeschip. Hij bekent volgens het hypotheekboek van Ylst "schuldig te zijn aan Willem Pijtters Hoextra regerend Burgem. en meester schuitmaaker tot Ylst; een Zomma van Vierhondert Cargls: ijder 20 Strs: doende, herkomende en als restant van meerdere Zomma ter saake koop en Leverantie van een Nieuw Coffe Schip ... Zoo van de bijl gekoomen en reede bij mij voor de verteekening deeses tot volkoomen genoegen ontvangen ...." Op 6 september van dat jaar wordt deze bijlbrief ook geregistreerd in de grietenij Opsterland, de gemeente waaronder Lippenhuizen valt.

Verder komen we de namen Gerrit Pieters en Froukje Hotzes nog tegen in de overlijdensaktes van hun kinderen Sietske, Pieter en Sjoerd, respectievelijk in Smilde, 1819, en Het Meer, 1842 en 1834. In de huwelijksbijlagen van Sjoerd Gerritsí zoon Leendert Sjoerds Ponne en Janke Sikkes de Haan uit 27-12-1833 staan als grootouders van Leendert vermeld: "Gerrit Sjoerds en Froukjen, toenaam onbekend, overleden te Lippenhuizen voor ongeveer veertig jaren" Waarschijnlijk wist Leendert op dat moment de juiste naam van zijn grootouders niet meer precies. In alle andere akten staan als namen van de stamouders der familie Ponne: Gerrit Pieters en Froukjen Hotzes.

terug